Najstarszym nieprzerwanie zamieszkanym miastem na świecie jest zwykle uznawane Jerycho, którego początki osadnictwa sięgają około 9000 r. p.n.e. Potwierdzają to wykopaliska na stanowisku Tell Sultan w dolinie Jordanu. Trzeba jednak zaznaczyć, że określenie „najstarsze miasto” zależy od przyjętej definicji miasta, ciągłości zamieszkania i interpretacji znalezisk archeologicznych.
Jerycho – najstarsze miasto na świecie
Jerycho leży na Zachodnim Brzegu Jordanu, w pobliżu Morza Martwego i licznych źródeł wody. Takie położenie sprzyjało osadnictwu już w neolicie, gdy ludzie stopniowo przechodzili od wędrownego trybu życia do stałego rolnictwa. Według badań archeologicznych pierwsze większe osady pojawiły się w tym miejscu około 9000 r. p.n.e., a niektóre ślady obecności człowieka są jeszcze starsze.
Najważniejszym stanowiskiem archeologicznym Jerycha jest Tell Sultan. Odkryto tam pozostałości domów, murów, fosy i monumentalnej wieży. Osada zajmowała około 4 hektarów, a w okresie neolitu mogło mieszkać w niej nawet kilka tysięcy osób. Nie oznacza to jednak, że była miastem w dokładnie takim sensie, w jakim rozumiemy to pojęcie obecnie.
Źródło wody u podnóża wzgórza tworzyło wśród suchych terenów żyzną oazę. Dzięki temu mieszkańcy mogli uprawiać rośliny, hodować zwierzęta i utrzymywać stałą społeczność. Właśnie połączenie bardzo wczesnego osadnictwa z długą, choć nie zawsze łatwą do odtworzenia ciągłością zamieszkania sprawia, że Jerycho jest najczęściej wskazywane jako najstarsze miasto na świecie.
Dlaczego trudno wskazać jedno najstarsze miasto?
Archeolodzy nie datują „założenia miasta” jednym wydarzeniem. Najpierw pojawiały się niewielkie obozowiska, później stałe osady rolnicze, a dopiero z czasem ośrodki o zwartej zabudowie, podziale funkcji i znaczeniu administracyjnym. Granica między osadą a miastem bywa więc umowna, zwłaszcza w odniesieniu do neolitu.
Drugim problemem jest ciągłość zamieszkania. Część miejsc była zasiedlana przez tysiące lat, ale przechodziła okresy opuszczenia, zniszczeń lub przeniesienia zabudowy w inne miejsce. Niektóre współczesne miasta powstały obok starszych stanowisk, dlatego ich historia może obejmować kilka odrębnych lokalizacji.
Daty są ustalane między innymi na podstawie stratygrafii, analizy ceramiki oraz datowania radiowęglowego węglem C14. Każda z tych metod ma ograniczenia, a wyniki mogą być korygowane po odkryciu kolejnych warstw. Z tego powodu bezpieczniej mówić, że Jerycho uchodzi za najstarsze nieprzerwanie zamieszkane miasto, niż przedstawiać ten tytuł jako całkowicie bezdyskusyjny fakt.
Najstarsze miasta świata – porównanie
Jerycho nie jest jedynym ośrodkiem o niezwykle długiej historii. Poniższe zestawienie obejmuje miasta i stanowiska, których początki osadnictwa badacze wiążą z odległą przeszłością. Podane daty są przybliżone i nie zawsze oznaczają początek nieprzerwanego życia miejskiego.
| Miasto | Kraj | Przybliżona data osadnictwa |
|---|---|---|
| Jerycho | Palestyna | około 9000 r. p.n.e. |
| Byblos | Liban | około 5000 r. p.n.e. |
| Ateny | Grecja | około 5000 r. p.n.e. |
| Aleppo | Syria | około 4300 r. p.n.e. |
| Suza | Iran | około 4200 r. p.n.e. |
| Płowdiw | Bułgaria | około 4000 r. p.n.e. |
| Damaszek | Syria | co najmniej III tysiąclecie p.n.e. |
Byblos, znane dziś także jako Dżubajl, było ważnym portem fenickim. Miasto wiąże się z rozwojem handlu papirusem i upowszechnieniem nazwy, od której wywodzi się greckie słowo oznaczające księgę. Aleppo rozwijało się przy szlakach łączących różne części Bliskiego Wschodu, a Damaszek jest wymieniany wśród najstarszych stale funkcjonujących ośrodków miejskich, choć dokładna data jego początków pozostaje przedmiotem dyskusji.
Suza była jednym z głównych ośrodków Elamu. Z jej terenu pochodzi stela z Kodeksem Hammurabiego, odnaleziona podczas wykopalisk na początku XX wieku. Z kolei Płowdiw należy do najstarszych miast Europy, w których życie miejskie trwa do dziś. Najstarsze ślady osadnictwa na jego obszarze datuje się na około 4000 r. p.n.e.
Co sprzyjało powstawaniu najstarszych miast?
Wczesne ośrodki miejskie nie powstawały przypadkowo. Ich lokalizację najczęściej wyznaczały warunki, które ułatwiały zdobywanie żywności, przemieszczanie się i ochronę mieszkańców:
- Dostęp do wody – źródła, rzeki i jeziora zapewniały wodę pitną, umożliwiały nawadnianie pól oraz sprzyjały hodowli.
- Żyzne gleby – doliny rzek i obszary o korzystnym klimacie pozwalały uzyskiwać nadwyżki żywności potrzebne do utrzymania większej społeczności.
- Położenie na szlakach handlowych – wymiana surowców i produktów zwiększała znaczenie osady oraz przyciągała nowych mieszkańców.
- Warunki obronne – wzgórza, naturalne przeszkody i możliwość budowy murów ułatwiały ochronę przed napadami.
Jerycho łączyło kilka z tych cech. Źródła tworzyły oazę, a położenie w dolinie Jordanu sprzyjało kontaktom między obszarami położonymi na wschód i zachód od miasta. Podobne zależności widać w innych „kolebkach cywilizacji”, szczególnie w dolinach Nilu, Tygrysu i Eufratu, Indusu oraz Żółtej Rzeki.
Dlaczego Jerycho przetrwało tysiąclecia?
Historia Jerycha pokazuje, że trwałość miasta zależała nie tylko od wieku pierwszej osady. Ośrodek musiał dostosowywać się do zmian klimatu, nowych szlaków handlowych, podbojów i przemian politycznych. Kolejne społeczności przebudowywały istniejącą przestrzeń albo zakładały zabudowę w pobliżu starszych warstw.
Dlatego Jerycho jest dziś nie tylko nazwą współczesnego miasta, lecz także określeniem wielowarstwowego stanowiska archeologicznego. Jego znaczenie wynika z połączenia wyjątkowo wczesnego osadnictwa, dostępu do wody i długiej historii zamieszkania.
